De overbodigheid van een melodie, of, hoe wij ons beperken

jazz

Als je naar de stamboom van jazz kijkt, de meer dan honderd jaar tellende geschiedenis van één van de meest diverse genres in moderne muziek, kun je je maar één ding afvragen: hoe heeft het ooit zo ver kunnen komen?

Ooit begonnen met Dixieland-orkestjes en via talloze omwegen belandt bij fusion en nu-jazz uit de huidige tijd. Om jazz te definiëren moet men zich daarom ook flink in het zweet werken. Ik ga het toch proberen: “Jazz is een kunstvorm die is ontstaan in het begin van de twintigste eeuw, toen zwarte Amerikanen in aanraking kwamen met Europese muziek”.

Zonder me in dit essay te wagen aan alle diverse vormen van jazz, laat staan alle essentiële performers die daar aan gebonden zijn, wil ik een betoog houden voor free jazz. Free jazz is de meest radicale vorm van jazz, die het verst afstaat van de meest basale definitie van jazz. Free jazz focust zich meer op het bereiken van innerlijke vrijheid binnen de muziek. Het artistieke gehalte is hoog, maar nog meer is free jazz bedoelt als exploratie van het eigen kunnen. In jazzmuziek zijn een aantal zaken altijd aanwezig: swing, improvisatie, groepsinteractie, een individuele ‘stem’ ontwikkelen en open staan voor nieuwe muzikale mogelijkheden. Het leuke aan free jazz is dat al deze vijf termen nog steeds aanwijsbaar aanwezig zijn binnen het genre. Het gebruik van deze vijf termen die jazz jazz maken, zijn echter zo gefragmenteerd en uit elkaar getrokken dat het interessant is om er langer bij stil te staan en er niet alleen muzikale, maar ook maatschappelijke en filosofische conclusies aan te verbinden.

Het is relevant om jazz vanaf de jaren ’40 en ’50 van de vorige eeuw te bekijken. Voor die tijd was jazz ook zeer populair, de jaren ’20 en ’30 staan zelfs bekend als ‘the jazz age’, maar vanaf de jaren ’40 werd jazz uitdagender, het stelde de luisteraar op de proef, het werd ‘musician’s music’. De dansbare showorkesten ten spijt: jazz draaide om improvisatie en het verkennen van nieuwe wegen. Hierdoor ontstond bebop met pioniers als Charlie Parker, Thelonious Monk en Dizzy Gillespie. Bebop was een absolute tegenstelling naar wat jazz tot dan toe was. Het verloor zijn commerciële potentieel.

The Mother’s Heartbeat

Jazz werd hierdoor voornamelijk een muziekgenre dat stond voor een groep spelers die samen ergens aan begonnen, elkaar gaande weg steeds verder uit het oog verloren, om uiteindelijk op hetzelfde ingeslagen pad weer te eindigen. Jazz was voorheen altijd bedoeld als een ritmisch voorbewegend gezelschap dat experimenteerde rond één vaste riff. Die riff werd uitgekleed, uit elkaar getrokken, bombastisch ingevuld, maar nooit aangepast. De ritmesectie zorgde voor een vaste bodem onder de voeten der solisten. De saxofoon en de trompet soleerden er lustig op los en bliezen zich richting een kernoplossing van het vraagstuk van de compositie. Door die ritmesectie, zoals Captain Beefheart ooit al terecht aangaf: the mother’s heartbeat, aan te passen, nee, aan te tasten, ontstond free jazz. Een progressieve vorm van jazz die niet alleen staat voor gezamenlijke improvisatie, maar ook voor chaos scheppen waar ooit orde was. Alleen door chaos kan orde ontstaan.

Hoe men jazz ook beluisterd, van meet af is duidelijk dat het onvermijdelijk gaat om vrijheid. En net als muziek is vrijheid een abstract iets. De vormen die jazz aanneemt gedurende een compositie zijn voor elke interpretatie vatbaar, elke speler kan door de ongeschreven regels van de jazz precies bepalen welke kant een compositie opgaat. Belangrijk is om te beseffen dat improvisatie kan bestaan uit het spelen van een solo, maar van tevoren al weten wat er gespeeld gaat worden en het spelen van een solo zonder dat de speler van tevoren weet wat er gaat gebeuren. Het onzekere gevoel dat heerst tijdens een improvisatie, draagt bij aan de ontlading die ontstaat als het behaalde resultaat goed uitpakt. En wat free jazz betreft: vrijheid is niet zomaar een synoniem voor ‘niets te verliezen hebben’.

Dansje van vreugde

Door atonaliteit, gebrek aan structuur en gebrek aan vast ritme toe te voegen aan de compositie, ontstaat er een transcendente eenheid die uitstijgt boven de gebaande paden van het spelen in vierkwartsmaat. In het vacuüm dat ontstaat wanneer je alles loslaat wat je gewend bent, wat je door opvoeding hebt meegekregen en wat je altijd prettig gevonden hebt, leer je meer over jezelf. Door zover van jezelf af te spelen, door zover van jezelf af te zijn, door ‘buiten’ de compositie te spelen en te bestaan, en om aan het einde van de gezamenlijke improvisatie te merken dat dit beter voelt dan ooit tevoren, kan iemand zichzelf daadwerkelijk voor een onbepaalde tijd loswrikken van de maatschappij en van alle pretenties, gewoonten en normen van het dagelijkse leven. Marcuse zou nu een dansje van vreugde doen.

De politieke lading die free jazz heeft is opzienbarend: begin jaren ’60, toen free jazz zijn definitieve vorm vond (het jaar ’65 kan aangewezen worden als het jaar dat free jazz officieel gedoopt werd en zich zijn ware kernvorm toe-eigende) waren er in de Verenigde Staten veel conflicten. Een belangrijk punt van frictie was het rassenvraagstuk in de Verenigde Staten, Malcolm X en Martin Luther King hadden beiden op hun eigen manier de barricades bestormd met de boodschap dat iedereen gelijkheid verdiende.

Blanke vooroordelen

De free jazzmuzikanten maakten gebruik van de ultieme contra-attack. Door zich te profileren als extreem ritmisch en door gebruik te maken van uitgesproken Afrikaanse instrumenten binnen het gebruikelijke instrumentarium (saxofoon, bas, drums, trompet, piano) profileerden ze zich als pro-zwart. Precies de blanke vooroordelen uitgesproken vanuit de ivoren toren van het Amerikaanse, witte ras, werden bevestigd en verpletterd. Ook kregen veel free jazzplaten een spirituele lading mee, veel jazzmuzikanten hielden zich bezig met de Islam en ook hier werd aan de poten gezaagd van de stoelen van het Amerikaanse Christendom.

Het nut van het ontbreken van een melodie wordt bewezen door de voldoening die gevoeld kan worden tijdens het beluisteren en maken van free jazz. Hoge kunst zorgt altijd voor een prikkel als er ook echt in de buidel getast moet worden om het te begrijpen. Free jazz begrijpen betekent niet alleen een bepaald muziekgenre waarderen, maar is meer dan dat. Waar punk probeerde het anarchisme een stem te geven, is free jazz bezig met groter zaken. In wezen kan überhaupt gezegd worden dat free jazzspelers de echte punkers van de twintigste eeuw geweest zijn, maar dat is het doel niet. Theodor Adorno had namelijk een wezenlijk punt toen hij opperde dat een politiek of maatschappelijk standpunt verwerken in populaire muziek niet te oplossing is. De sfeer die hangt rond de creatie van een popmuziekplaat, bevestigd in zoverre de massamaatschappij, dat het af te vragen valt of het niet juist een bijdrage levert aan deze maatschappij, in plaats van dient als een aanklacht.

Sex Pistols

De politieke boodschap van de Sex Pistols zorgde er niet voor dat ze gezien werden als anarchisten, maar dat er een reden was voor jongeren om de plaat te kopen. Zonder deze boodschap zouden de Sex Pistols een lege cocon zijn geweest, en in wezen zijn ze dat met die boodschap nog steeds. Zowel de muzikale als de politiek/maatschappelijke lading is veel beter op zijn plaats bij free jazz, de instrumentale, abstracte passages, zorgen veel meer voor innerlijke bezinning en hebben onweerlegbaar meer impact.

Muziek draagt dus niet alleen bij aan een korte periode van oppervlakkig genot, maar weet zich met free jazz door te dringen tot één van de meest fundamentele kernbegrippen van ons bestaan: vrijheid. En dit alles omdat er iets gebeurt wat we niet verwachtten: het heerlijkste van muziek wordt vervangen door iets nog heerlijkers. Herrie.

Bronnen:
http://lifeasarehearsal.blogspot.com/2010/05/dave-burrell-echo-1969.html
http://en.wikipedia.org/wiki/Free_jazz
http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=77:450
http://www.saucerlike.com/articles.php?x=display&id=2%20

http://www.furious.com/perfect/jazzpunk.html

Dit essay is geschreven door Mixed Grill-redacteur Luc Verhaegh. Bezoek ook eens zijn eigen blog over muziek.